„Hver er þetta sem er að syngja?“

Ég vissi ekki alveg hvort Ernesto var að gera að gamni sínu eða ekki. Við vorum að grilla saman, litlu fjölskyldurnar, eins og við gerðum svo oft á grillstéttinni inni í lokaða garðinum á lúxusblokkinni okkar í miðbæ Talca. Við Ernesto skiptum verkum, hann nuddaði nautakjötið og sá til þess að hitastig grillsins væri nákvæmlega rétt. Ég sá um tónlistina.

„Þetta er Victor Jara,“ sagði ég, enn ekki alveg viss um hvort ég væri um það bil að verða grunlaust fórnarlamb gríns þar sem ég yrði hálfvitinn. En Ernesto var alvara. Hann þekkti ekki Victor Jara.

„Nafnið hringir einhverjum bjöllum. En hann var aldrei spilaður á mínu heimili og ég hef aldrei leitt hugann að honum.“ Ernesto ólst upp á hægri sinnuðu heimili á herstjórnartímanum. Það eitt og sér útskýrir af hverju hann veit minna um Victor Jara en áhugamaður um chileanska þjóðmenningu sem mættur er á staðinn alla leið úr hánorðri veraldarinnar. Þó myndi einhvern undra ef tveir karlar stæðu yfir grilli á Íslandi og sá íslenski hefði ekki nema óljósan grun um hver Bubbi eða Megas væri.

Gjáin
En Ísland er ekki Chile. Í Chile er gjá milli fólks, bæði efnahagslega og stjórnmálalega. Sameinuðu þjóðirnar skrá misskiptingu auðs óvíða meiri. Sautján ára ógnarstjórn Pinochets, þar sem helmingur þjóðarinnar hrópaði húrra fyrir herforingjanum en hinn lifði í skugga ótta og skelfingar, er ekki gleymd þó að á næsta ári séu tveir áratugir liðnir síðan að lýðræðisfyrirkomulagi var aftur komið á í landinu. Það sést kannski ekki á yfirborðinu að fortíðin plagi Chile en undir niðri sést að beinin hafa ekki að öllu leyti gróað rétt saman og örin eru mörg djúp og ljót í sálum fólks.

Sagan um tónlistarvalið mitt í grillsamsætinu kom upp í huga mér þegar að ég leiddi hugann að því að fréttin um að alþýðuskáldinu Victor Jara hafi verið fundinn endanlegur hvíldarstaður fékk mun meiri athygli alþjóðlegra fjölmiðla heldur en sú frétt að á morgun ganga Chilebúar að kjörborðinu í forseta- og þingkosningum. Chile fortíðarinnar lifir enn í minningu nokkurs hluta fólks um heim allan. Chile nútímans er hins vegar flestum gleymt. Góðar fréttir eru engar fréttir (svo maður snúi út úr gömlum frasa). Það eru gráglettin örlög landsins.

Fyrsta hægri stjórnin á lýðræðistímanum?
Það er meira að segja þannig að kosningarnar á morgun gætu verið tímamótakosningar. Allan lýðveldistímann hefur vinstri blokkin nefnilega bæði haft meirihluta á þinginu og haft forseta landsins úr sínum röðum. Nú eru hins vegar blikur á lofti. Allt lítur út fyrir að hægri flokkarnir fái í fyrsta skipti meirihluta á þingi í frjálsum kosningum síðan á sjötta áratugnum. Þá getur fátt komið í veg fyrir að Sebastian Piñera, frambjóðandi hægri flokkanna, vinni fremur auðveldan sigur í fyrri umferð forsetakosninganna.

Reyndar hefur smá líf hlaupið í baráttuna á vinstri vængnum eftir að Marco Enríquez-Ominami, óháður frambjóðandi, hefur fyrir alvöru boðið opinberum frambjóðanda vinstri flokkanna, Eduardo Frei Ruiz (forseti Chile 1994-2000), byrginn. Á þessari stundu er líklegra að Frei hafi það í baráttunni um annað sætið við Enríquez-Ominami og keppi þar með við Piñera um forsetaembættið í seinni umferðinni í janúar. Munurinn á þeim Frei og Enríques-Ominami er þó ekki það mikill, samkvæmt síðustu könnunum, að hægt sé að segja að annar sé öruggur en hinn útilokaður.

Væri lýðræðið í hættu?
Nú er kannski áhugavert að velta því fyrir sér hvað breytt pólitískt landslag í Chile gæti haft í för með sér. Einhverjir myndu til dæmis spyrja sig þeirrar grundvallarspurningar hvort lýðræði væri aftur í hættu í Chile ef að hægri stjórn tekur þar við.

Ef mér leyfist að svara því fyrir sjálfan mig og byggja þar á viðtölum og rannsóknum mínum seinni hluta árs 2007 í Chile á lýðræðisþróuninni þar í landi þá myndi stutta svarið mitt vera: nei.

Allir þeir sérfræðingar sem ég ræddi við, og þá á ég við fólk úr öllum pólitískum áttum, voru sammála um að lýðræði stæði styrkum fótum í Chile, að minnsta kosti að því leyti að það væri engin hætta á því lengur að herinn myndi styðja við bakið á valdaráni eða taka þátt í öðru ólýðræðislegu ferli. Ótti ríkti að vísu, í hugum sumra þeirra, um að efnahagslegur óstöðugleiki kynni að valda pólitískum óstöðugleika og þá kæmi í ljós hvort að lýðræðið í Chile væri „rúgbrauð eða fransbrauð“.

Prófraun kreppunnar
Sá ótti byggðist hins vegar á því að sterkir leiðtogar sem treystu á lýðskrum og persónudýrkun tækju við af stofnanaræðinu sem einkennir flest þroskuð lýðræðissamfélög og endurspeglar raunar muninn á Chile annars vegar, þá sem tákn um hið síðarnefnda, og mörgum öðrum löndum álfunnar þar sem að uppblásin egó koma þeim blekkingum að hjá fólkinu að þeim einum sé treystandi fyrir hag þjóðarinnar en kerfið og stofnanir þjóðfélags skapi einungis hindranir í átt að sjálfri útópíu.

Chile sýnir hins vegar fá merki um að alþjóðlega fjármálakreppan hafi breytt nokkru um sterkar stjórnmálastofnanir landsins. Kosningarnar núna byggjast þannig á sama ferlinu og áður þar sem að mótaðar pólitískar blokkir takast á. Fjármálakreppan virðist því hafa lagt fyrir Chile enn eitt prófið sem landið hefur staðist á leið til frekari lýðræðisvæðingar.

Ekkert bendir heldur sérstaklega til þess að Piñera sé hallur undir nokkuð annað en lýðræðislegt stjórnarfar að öllu leyti. Raunar hefur hann náð að hneyksla marga úr sínu pólitíska baklandi með því að lýsa sig sammála réttinum til fóstureyðinga og öðru sem ekki er vinsælt meðal íhaldssamra og rammkaþólskra en gæti virkað fyrir frambjóðanda sem er að reyna allt sem hann getur til að ná til sín hinu dýrmæta miðjufylgi sem allt gæti snúist um í seinni umferðinni.

Hvert fer miðjufylgið?
Raunar segir mér Andrea Precht, mín góða vinkona og fræðimaður við háskólann í Talca, að seinni umferðin muni snúast um það hvort að miðjufólkið, sem margt hvert er ósátt í garð Frei (sem sjálfur er miðjumaður, fulltrúi Kristilegra demókrata), muni ekki samt að lokum kjósa hann frekar en að brjóta þau prinsipp sem það hefur hingað til haft um að hleypa hægri manni aldrei aftur inn í forsetahöllina La Moneda. Það er raunar háð því að Frei hafi betur í baráttunni um annað sætið á morgun.

Fari það svo, sem líklegt verður að teljast, að baráttan muni standa á milli Frei og Piñera í janúar gæti sá slagur að vísu snúist að nokkru leyti um drauga fortíðarinnar. Báðir þessir menn áttu nefnilega sína fulltrúa sitt hvoru megin við borðið í herstjóratíð Pinochets. Bróðir Piñera var um tíma ráðherra í stjórn einræðisherrans (hann sjálfur kaus hins vegar gegn áframhaldandi setu Pinochets í þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin var 1988).

Fortíðardraugar sveima um
Hvað Frei varðar, þá var faðir hans frægur forseti landins á sjöunda áratug síðustu aldar og nú um daginn var það loks endanlega staðfest að honum hafði verið ráðinn bani (byrlað eitur) en allt frá dauða hins gamla Frei 1982 hafa ríkt deilur um það hvort að dauðdaga hans hafi borið að með eðlilegum hætti eða ekki. Menn skyldu alla vega ekki vanmeta áhrif þessarar nýstaðfestu fréttar þegar að miðjufólkið í Chile fer að meta hlutina á sínum vogarskálum í janúar.

Þarna er nefnilega komið inn á uppgjörið við fortíðina og eitt er víst að á því ferli mun hægja ef að hægri blokkin og Piñera ná völdum. Það ferli hefur reyndar verið hægt hingað til en verður hægara. Það sama má raunar segja um efnahagsstefnuna. Nítján ára vinstri stjórn í Chile hefur nefnilega að mörgu leyti ekki náð að breyta þeirri staðreynd í grundvallaratriðum að Chile er hægri sinnað þjóðfélag efnahagslega. Kannski má segja að munurinn á stóru fylkingunum tveimur í chileanskri pólitík sé „hægri“ annars vegar og „Hægri“ hins vegar. Sigur Piñeras gæti því þýtt að nú fái nýfrjálshyggjan í Chile að verða Nýfrjálshyggja á ný.

Siðferðismál, alþjóðamál og „mjúku málin“
Munurinn er kannski ekki ólíkur þeim sem við sjáum í Bandaríkjunum þar sem afstaðan til siðferðilegra mála, alþjóðapólitíkur og það sem karlrembur kalla „mjúku málin“ eru aðalásteitingarsteinarnir. Við þetta bætist mismunandi afstaða til uppgjörs við fortíðina í Chile. Enginn skyldi gera lítið úr þessum ágreiningsefnum vegna þess að öll eru þau mjög mikilvæg um mótun hvers þjóðfélags og línurnar sem lagðar eru út á við.

Kosningarnar í Chile á morgun eru því líklegar til þess að vera mikilvægar í sögulegu samhengi. Svo ég upplýsi nú um mína afstöðu þá get ég laumað henni að, skíni hún ekki nú þegar í gegnum umfjöllunina. Ég vona að Ernesto, minn ágæti grillfélagi síðan á stéttinni í lúxusblokkinni í Talca, og hans menn tapi og að áfram verði við völd í La Moneda-forsetahöllinni í Santiago fólk sem spyr útlenska sjálfskipaða plötusnúða bara í gríni um hver þetta sé þegar að Victor Jara er spilaður í grillsamsætum.